Четверг, 24.04.2014, 16:45
Приветствую Вас Гость | RSS
Казахстанский портал
Меню сайта
Поиск
Наш опрос
Стоить ли нам добавить Платный раздел
Всего ответов: 525

Кожа Ахмет Яссауи

Главная » Файлы » Рефераты [ Добавить материал ]

Кожа Ахмет Яссауи
Скачать
Скачать работу Кожа Ахмет Яссауи
29.05.2009, 14:19
Қожа Ахмед Ясауи

Қожа Ахмет Ясауи (? – 1166 ж.) қазақ халқының байырғы мәдениетінің тарихында айрықша орыны бар ұлы ақын. Өз аты Ахмет, есімінің алдындағы «қожа» мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне орай берілген атау, ал соңындағы «Ясауи» ақынның қай жерден шыққандығын көрсетеді. Бірақ нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім қалып, ағайын туыстарының қолына келіп, бала кезнен өскен жері. Ақынның туған жері қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы. Әкесі Ибрахим мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Шешесінің аты Қарашаш.

Ахмет Бұхара қаласында Юсуф Хамаданидан діни білім алғаннан кейін, Түркістанға кліп, сол кезде Орталық Азияда кең тараған софылық, діни-тақуалық идеялардың ірі насихатшысына айналады. 

Оның бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы – «Диуани Хикмат» (Хикмат жинақ). Бұл шығарма алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басылып шығады. Содан кейін ол Стамбул , Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше қайыра басылады. Соның бірі 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлының қазақтарға арнап шыығарған нұсқасы болатын. Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармасында ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейін өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұхара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кмшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын білдіреді. 

«Диуани Хикматтан» қазақ халқының ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады. Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Ясауи әзіреті сұлтан аталып, басына XIV ғасырдың аяғында атақты Ақсақ Темір күмбез орнаттырады.

Түркі халықтарының орта ғасыр кезіндегі Ислам мәдениетінің ықпалының күшеюі және біржола араб жазуына көшуі, өмірге көптеген ойшылдарды алып келді. Сонымен қатар бұл кез шығыс әлемінде сопылық ағымнын әсері күшейіп, бірте-бірте канатын кең жая түскен кез еді. Бұл кезең Орта Азия мұсылмандары үшін де аса жауапты уақыт болатын. Осы шақта елдің бірлігін, халыктың татулығын, адамгершілік пен имандылықты, Алла тағала адалдықты көксеген, соны ту етіп, өз шығармаларына арқау еткен. Ақын-шайырлар тобы тарих сахнасына шықты. Олардың ішінде ерекше талантымен көзге түскендер хорезмдік Ахмет Үтінеки, Ахмег Ясауи, Сүлеймен Бақырғани (Отырар өлкесінен) тағы да басқа көптеген сопылық өкілдер болды. Бұлардың арасында асқан шеберлігімен, елге сыйлылығымен, кайырымдылық пен мейірімділікті өміріне арқау етіп, бүкіл түркі жұртын татулыкка, тазалыққа үндеген, қасиетті әулиесі атанған Қожа Ахмет Хазіреті Сұлтан Ясауи еді. Ахмет Ясауи жөнінде ел арасында көптеген аңыз әңгімелер тараған. Егерде, 0 тарихи деректерге жүгінсек, ақын ежелгі қала Исфиджабта (Сайрам) Ибраһим бин Махмуд деген диханның әулетінде дүниеге келген.

Әйтсе де, Ахметтің әкесі діндар, құдай жолын ұстаған атақты шайкылардың бірі болған секілді. Бұлай дейтін себебіміз, ақынның 149-хикметінде оның шыққан тегі туралы төмендегі сыр шертеді:

... Ысқақ баба жұрыны, шейх Ибраһим Құлыны,
 Машайықтар ұлығы — шейхым Ахмет Ясауи.
….Иасы оның арасы, жатыр гауһар парасы,
 Машайыктар сарасы — шейхым Ахмед Ясауи.

Демек, Ахметтің тегін Бибіфатимадан тарататын халық аңызы шындык, олай болса, Әзірет сұлтанның он бірінші атасы Ысқақ баб әулие болмақ.

Түрік ғалымы, доктор М. Көпрулу өзінің "Турк әдебиятыңда илк Мутасаввифлар" атты кітабыңда Ахметтің әкесі Сайрамдағы Хазрет Әлидің әулеті Ибраһим атты шейх екенін айтады. Осы пікірге орыс зерттеушісі М. Е. Массон да ден қойғанмен, ол Қожа Ахметті түрік нәсілінен еді дейді.

Сопылық "мистикалық" ағымның түркі тілдес тармағының негізін қалаушы Қожа Ахмет Ясауидың өмірбаяны жан-жақты. толық бізге белгілі емес. Өмірінің кейбір деректері ғана жетіп отыр. Ол әлі ғылыми зерттеулерді, ізденістерді қажет етеді. Ұлы бабамыздың туған күні мен жылы белгісіз.Бірақ Әбсаттар Дербісалы қажының жазған деректеріне сүйенсек Қожа Ахмет Ясауи 1093 немесе 1094 жылы туған делінеді. Өлген жылы— 1166. Ер жеткен соң Түркістан (ол кезде Ясы деп аталған) шаһарына келіп тұрады.

Белгілі ғалым В. Бартольдтің айтуыңда Түркістан VI ғасырдан XV гасырга дёйін Ясы деген атпен белгілі. Ал, шығыстанушы ғалым Ә. Дербісәлі, қаланың әуелде Шауғар деп аталғанын, кейінірек Ясы болып кеткенін айтады.

Ахмет Ясауидің ержете келе Түркістанға келуі дінге байланысты болса керек. Ақын өз өлеңдерінде Түркістанға келгені жайында былайша баяңдайды:

... Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне 
Он сегізде Шілтеменеи шарап іштім, 
Рузы қылды, Жәннат кезіп қорлар кұштым, 
Хақ Мұстафа жүздерін көрдім, міне...

Ата-анасынан ерте айырылған ол атақты түркі шейхы Арыстан баб және Жүсіп Хамадани деген шейхтардан тәлім-тәрбие, білім, бата алады. Білімін Бұхарадан жалғастырады. Өзінің ұстазы кайтыс болған соң көп ұзамай туған қаласына оқымысты адам, сопы ретінде қайтып оралады.

XII ғасырдағы көне түркі тіліңде жазылған "Диуани Хикмет" кітабының авторы — Ахмет Ясауи. "Диуани Хикмет" ("Даналық кітабы") оғыз-кыпшақ тілінде өмірге келген, өте қарапайым, көпшілікке түсінікті тілмен жазылған төл әдеби туынды. Ақынның кең өлкені көшіп - қонып жүрген түркі тайпаларының бәріне де түсінікті ауыз екі сөйлеу тілінде әдемі жеткізе алғандығына күмән келтірмейміз.

"Хикметтің" түп нұсқасы сақталмаған. Бізге жеткені XV—XVI ғасырлардағы көшірмелері ғана. Көшірмелері өте көп. Олар негізінен Стамбулда, Қоқанда, Ташкентте, Мәскеуде, Алматыда сақтаулы.

Көптеген түркі халықтары "Хикметті" аудармасыз-ақ қиналмай оқый алады. Дін исламнан хабары бар жанға "Хикмет" тілі өте жеңіл. Оны беріліп оқып, тереңірек үңілген адам, Ахмет жырларының қыпшақ тілдеріне өте жақын екенін байқар еді. Шығарманың тілдік лексиконы әсіресе, лексикогеографиялық ерекшеліктері, этносипаттары "Хикмет" тілінің қыпшақ диалектісіне жақындығын айтуымызға белгілі дәрежеде мүмкіндік береді. Кітаптан Орта Азиялық қалалардың мәуелі бақтарындағы алуан жемістер мен райхан гүлдерінен гөрі даладағы қызғалдақ пен қымыздық исі аңқиды. Отырықшы тайпалардың кәсіби тілінен гөрі, көшпенді жұрттың тұрмысына тән сөздер молырақ ұшырасады.

Мәселен, "Құлын", "Гүл", "Қызыл", "Қаршыға", "Сұңқар", "Лашын", "аға, іні", "мал-мүлік", "шейід", "бөрік", "сақал-шаш", "ата-баба", тағы да басқа көптеген сөздер тек мағыналық жағынан да емес, сонымен қатар отардың айтылуы мен жазылуы да қазіргі қазақ тілінде де осы күйде айтылып, жазылатынын ескерсек, шындыққа бір табан жақындай түсеміз.

Әрине, бұл жерде "сенікі", "менікі" деген үғым болмауы тиіс. Жалпы адамзаттық биік мәдениет тұрғысынан қарауымыз керек. Себебі Ахмет Ясауи шығармалары тек қазақ еліне ғана емес, бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ рухани мұра екені бәрімізге мәлім. Тарихтан бізге белгілі, ислам дініндегі сопылық ағым VII—VIII ғасырлардан басталады.

"Диуани Хикметте" негізінен төрт нәрсеге аса көңіл бөлінеді. Олар: шариғат, тарихат, хақихат, мағрифат. "Шариғат" ислам дінінің заңдары мен әдет ғұрыптарының жинағы "тарихат" сопылықтың идеясы, сопылық мүддесіне жеткізген жол, "хақихат" құдаймен бірігу оған жақындау, "мағрифат"— дін жолын танып, оқып білу. Ахмет Ясауидің пікірінше "Шариғатсыз", "Тарихатсыз" "Мағрифатсыз" "хақиқат" болуы мүмкін емес. Ақын мүны өз өлеңінде былай деп өрнектейді:

... Ути ғүмырым шарғатқа неталмадым, 
Шариғатсыз тарихатқа уталмадым, 
Хақиқатсыз мағрифатка баталмадым, 
 Катиг иуллар пырсыз ничук утар достлар.

  -----------------------------

... Өтті өмірім шариғатқа жете алмадым, 
Шариғатсыз тариқатка өте алмадым,
Хақихатсыз мағрифатка бата алмадым, 
Қиын жолдар пірсіз қайтіп өтем достар...

 

Міне, түсініп отырсыздар, мұнда Ясауи сопылық ілімдерінің өте күрделі екенін, діни мистикалық сарындағы бұл төрт қағиданың арғы жағында үлкен философиялық арналардан бұлақ көздері бітеліп жатқанын мезгейді.

Ясауи өз хикметтерінде сопылық дін ілімі туралы ете көп әрі шын беріле айтады, ол бұл шын мәніндегі білім деп айтады, ал сопылықтың барлық ұсақ-түйегін білмейтін адамды ол "надан" "түк білмейтін","жалған сүюші", "жалған сопы деп есептеді.

"Менің асыл хикметімді жаны ауырмасқа айтпағым, Баға жетпес іпжуімді құнын білмеске сатпағын", — деп, бар жан-дүниесімен сопылыққа берілген Ясауи, "егер мен басымнан айырылсам да, бұл жолдан маған жалт беру жоқ",-— дейді.

Ахмет Ясауи аркылы сопылық түркі тілдес халықтардың рухани танымында шешуші орын алды. Сопылық философиялық жүйе ретінде адамдардың дүние-танымының қалыптасуына үлкен ықпал жасады. Бұған дәлел Ясауиден кейінгі көптеген қазақ ақын, жырауларының шығармаларынан да сопылыктың тікелей әсерін байкаймыз.

"Қазакстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына мына жағдай да әсер етті. Ол өз ілімін жеңіл және түсінікті тілмен, әсем бояулы өлең, жырларымен баяндайды, сопылық идеяларды жергілікті салт жырларымен үйлестіре дәріптейді.Ахмет Ясауидің Орта Азия мен Қазақстанның түркі тілдес халықтары арасында зор беделге ие болуы Ясауидің ислам заңдарын Шығыс сопылық ілімдік лангейзммен және бақсылық жыры элементтерімен икемді үйлестіре алуынан еді

Ясауи былай дейді: "Кімде-кім құдайды есіне алса, ол онымен табысқанын көре алады". Сондықтан да Ясауи үшін құдайды тану өзін-өзі танумен бірдей. Сопылықтағы доктрина құдайды мистикалық сүю болып табылады. Ясауи ілімінде бұл доктрина оның "таным" теориясының бөлінбес бөлігі бола тұрып, ерекше орын алады.

Ясауиден бұрын түркі нәсілдері Тәңірге табынатын болса, енді олар Аллаға сыйынатын болды. Ясауи сопылығы арқылы бүтін шығыс философиясымен, әлемдік діни философиямен хабардар боламыз.

Сопылықтың ықпалын, Ясауиден кейін өмір сүрген көптеген ақын, ойшыл ғұламалардың еңбектерінен кездестіреміз.

Ахмет Ясауи өмірінің ақырғы он жылын жер астында жасалған мінәжатханада өткізеді. Сопы "алпыс үшке келдім, енді былайғы өмірім күпірлік, пайғамбардан аспақ күнә" деп өзіне бір тоқтам жасайды. Халуетте тіршілік еткен ақын өмірдегі жиған-терген, естіген, көрген, оқыған білгендерін сарапқа салып, қияли күй кешеді. Осы фактінің өзі, нақ сол сопылық Мұхамедті жаратылыстан тыс адам ретінде көрсетіп, оны құдай қатарына қосты және ол Мұхаммед заманына оралуды уағыздады.

Қожа Ахмет Ясауидің қанша жыл жасап, ғүмыр кешкені белгісіз. Бір деректе 73 жас, бірде 85 жасты айтады. Халық аңыздарын негізге ала отырып, Жүсіпбек Аймауытұлы, Ахмет Ясауиді 125 жыл өмір сүрді дейді. Оны растайтын "Хикметте" мынандай өлең жолдары бар.

Иер устида улмас бурун тирик улдим,
Алтмиш учта суинат деди иштіб билдім.
Иер астида жаним била куллик қилдим, 
Иттиб, уқиб, иерга кирді Кул Қожа Ахмад.  
Ираилардин фаиз уа фатух алалмадим. 
Иуз Игрима бишка кирдим билалмадим.
Хақ тағала тағатларын, Қылалмадым, 
Иштиб, уақиб перға қирди Қeл Қожа Ахмад.

Осы жолдарды негізге алсак, Қожа Ахмет Ясауи жаңа санақ бойынша 1041 жылы дүниеге келген болып шығады. Қожа Ахмет Ясауидің өмірі мен одан қалған асыл мұралары әлі де көп ізденістерді, ғылыми зерттеулерді керек етеді. Ахмет Ясауи өзінің үзақ өмір жолын түйіндей келіп:

Қожа Ахмет, басынды елге ие біл,
Ақиқатты таза сүйе біл.  
Дүниеқорлар кетсін бықсып өзімен  
Халық қана дүниеге ие 6ұл, — 

-деп, Ахмет Ясауи тек насихатшысы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама мейірімді кішіпейіл ойшыл акын ретінде түркі жұртына танымал болды.

  Ахмет Ясауи халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы.  

Сондай-ақ Түркістан қаласынан ашылған университетке Қожа Ахмет Ясауи аты берілуі ұлы бабамызға деген үлкен құрметтің белгісі болса керек. Бұл кейінгі ұрпақ парызы.



Мұхтар Шаханов

Қожа Ахмет Йасауи ескерткіші.

XIV ғасыр тудырған ғаламаттардың бірі - Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи ескерткіші. Бірақ өкшінішке қарай, осы алып ғимараттың оң қанатын сәулеттендіру жұмысы аяқталмай қалған. 
(Газет мақаласынан үзінді.) 

*** 
Талай-талай білімпаз асылдарды 
Теңескенде келтірмей иығынан, 
Ескерткіш тұр, қаншама ғасырларды 
Ұзатып сап, күлімдеп миығынан. 

Жалқау, қиқар түйедей тартыншақтап, 
Жылжыды еміп сүстінен кемел жердің. 
Ескерткіш түр ұлылъщ қалпын сақтап, 
Даңқын сақтап данышпан шеберлердің. 

Мизам түсіп, күз қызығы қалган кезде азайып, 
Түркістанда бір ескерткпп бой көтерді ғажайып. 
Күннен-күнге келбеттеніп, күннен-күнге сән құрып 
Нән ескерткіш бой көтерді жұртты өзінше таң қылып. 

Сан мыңдаған құл-құтандар ертелі-кеш тынбастан, 
Сар даланың кеудесіне жазып жатты бір дастан. 
Мерейі асқақ, зарлы дастан секілді еді ол дегенмен, 
Иран, үнді елдерінен жеткізілді шеберлер. 
Жалынынан темір балқып, илеуіне тас көнер, 
Хас шеберлер арасында болатын бір жас шебер. 

Ол туралы жұрт айтатын: «өнерінің өрті бар», 
Тәңір қалай жарылқайын десе, әрине, еркі бар. 
Саусағының салымы бар, сосын, әттең, бөркі бар... 
Ал әйтпесе, қызда сирек кездесетін көркі бар». 

Қайран шебер калбаң қағып, еркін алып тынысын, 
Басқарып жүр ескерткіштің ою-өрнек жұмысын. 
Қор бейнеттен жұрт кешкісін дем алғанда болдырып, 
Түркістанды түрлендіріп ән бастайтын сол жігіт. 

Ол ән салса, қапас, тұйық кеудесінде жел тұрып, 
Бірде жарын, бірде анасын кез алдына келтіріп, 
Басыбайлы батпан мұңы сәл де болса кертіліп, 
Құл-құтандар жадырасып, қалатын бір серпіліп. 

Ол ән салса, ұзақ түнді кірпік ілмей атырған, 
Сәукелелі қыз шығатын шеттегі алтын шатырдан. 
Тілек сайын тізгіндескен неткен іңкәр өмір бұл? 
Сол бойжеткен балдызы еді, қаһарлы Ақсақ Темірдің. 

Міндет ауыр. Хан бұйрығы мәмілеге қарай ма? 
Ғимаратты енді аз күнде бітірген жөн қалай да. 
Шеберлерді ықыластап, ынталамақ ниетпен, 
Хан оларға балдызының қызметін сый еткен. 

Хан балдызы – Мәрзия ару ішке бүгіп мұратын, 
Күнде түсте шеберлерге сусын әкеп тұратын. 
Сырт көздерді қалдырмайын дейді ме өрттің өтіне, 
Паң бойжеткен жұқа ғана перде ұстайтын бетіне. 

Гужбан тағдыр иығына нені артса да көнердей 
Шебер жіпт Мәрзияға ғашык, еді өлердей. 
Ғашығының айдай жүзін бір көруге тамсанды, 
Бірде сусын әкелгенде пердесіне қол салды. 

Қыз қымсынып тұрып қалды, тұрып қалды күлімдеп, 
Алма беті гүл-гүл толқып, оймақ ерні дірілдеп. 
Сосын, ләм деп тіл қатпастан, еркін басып шеткері, 
Өзіне арнап орнатылған ақ шатырға беттеді. 

Мосқал шебер күйіп-пісті: «Қарағым-ау, мұның не? 
Көпсінгенің осы нұрсыз шабаталы күнің бе? 
Сезіміңнің төзім жібін албырттығың қиды ма? 
Енді қайттің? Әлде басың өкпелі ме иығыңа? 

Пітінелі болмак, енді саған мына атар таң, 
Ертең ерте Ақсақ Темір оралады сапардан. 
Болған жайды балдызы оған айтпай, сірә, түрмайды 
Айтты, бітті. Жаның онда жаһаннамға зырлайды. 

Солай, ұлым. Әміршіден енді рақым іздеме, 
Бірақ, сенің кесепатың соқпай кетпес бізге де». 
Жігіт боп-боз. Қаны қашып, сөзін зорға бастады, 
(Бедерсізін бұрын қалай сезбей келген достары). 

- Туысқандар, 
Қамданайық, амал-айла жасайық, 
Біреу айтты: 
- Бүгін түнде ұйымдасып қашайық. 
Келісілді. Бірақ, бірақ,... жөн болды ма қашқаны? 
Хан әскері қуып, ұстап, зынданға әкеп тастады. 

Енді ненің мәні қалды. (Мұңдан, мейлі мұңданба? 
Ертеңгілік Мәрзиядан хат кеп түсті зынданға. 
Жігіт жылдам оқып шыңты дір-дір етіп қолдары, 
Кыздың хаты мынау еді сондағы: 

«Бір күнде ашып мінезіңнің бар қырын, 
Тез сөндірдің жігеріңің жарқылын. 
Ұнап еді батылдығың алғашқы, 
Тырағайлап қашқаның не, жарқыным? 

Жарылардай сондай құштар сезімнен, 
Өзімді-өзім тұсаулаушы ем төзіммен. 
Өлімнен де қаймықпаған тілекті, 
Қалай оқи алмағансың көзімнен? 
Өнерің бар қараган жұрт қанбаған, 
Әның анау аспанымда самғаған. 
Құдай саған бәрін беріп, Тек қана 
Ерлік бермей қойғанына таң калам 
Енді бәрі өшті, бәрі сөнді. Далбаса. 
Амал қанша өз сенімің алдаса? 
Сен өлді деп өкінбеймін. Әттең-ай, 
Бітпей қалған мына ескерткіш болмаса... 

Бұлақ өмір сүргенімен, құрақсыз 
Сезім өмір сүре ала ма мұратсыз? 
Жүрегенінде ерлігі жоқ адамның, 
Барлығы да махаббатқа тұрақсыз.


Категория: Рефераты
Просмотров: 11931 | Рейтинг: 3.3/6
Знакомься!
Статистика

Онлайн всего: 4
Гостей: 4
Пользователей: 0
Облако тэгов